του Σπύρου Καπετανάκη

Την Κυριακή 2 Αυγούστου ξεκίνησε η ισχύς του τμήματος του ευρωπαϊκού Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη που αφορά τη διαφάνεια. Από εκείνη τη μέρα και μετά θα πρέπει να σας γνωστοποιείται πότε μιλάτε σε μηχανή και πότε βλέπετε περιεχόμενο που έφτιαξε μηχανή. Χρήσιμο, αλλά πολύ λιγότερο από αυτό που είχε εξαγγελθεί για την ίδια ημερομηνία.
Οι υποχρεώσεις για τα συστήματα υψηλού κινδύνου, εκείνα δηλαδή που αποφασίζουν ποιος προσλαμβάνεται και ποιος απολύεται, επρόκειτο να ισχύσουν κι αυτές στις 2 Αυγούστου. Μετατέθηκαν για τον Δεκέμβριο του 2027, και όσα ενσωματώνονται μέσα σε προϊόντα ακόμη πιο πίσω, για τον Αύγουστο του 2028. Δεκαέξι μήνες παράταση, με την αιτιολογία ότι τα τεχνικά πρότυπα δεν ήταν έτοιμα και ότι οι επιχειρήσεις χρειάζονταν χρόνο να προσαρμοστούν. Δεν αμφισβητώ κανένα από τα δύο. Με ενοχλεί αυτό που δεν μπαίνει στις ανακοινώσεις: το κόστος της παράτασης δεν το σηκώνει ο κλάδος που τη ζήτησε, το σηκώνει η εργαζόμενη που ως τότε θα αξιολογείται από ένα σύστημα το οποίο κανείς δεν υποχρεούται ακόμη να της εξηγήσει.
Μια ρύθμιση που αφορά κεφάλαιο εγκατεστημένο αλλού ψηφίζεται σχετικά εύκολα και εφαρμόζεται δύσκολα. Στο ενδιάμεσο διάστημα διαπραγματεύεται.

Δύο πράγματα με το ίδιο όνομα

Η φράση «η Ευρώπη εξάγει κανόνες και εισάγει τεχνολογία» ακούγεται εδώ και χρόνια στις Βρυξέλλες, και είναι ακριβής: οι υποδομές πάνω στις οποίες τρέχει η ευρωπαϊκή οικονομία ανήκουν σχεδόν εξ ολοκλήρου σε λίγες εταιρείες εκτός Ευρώπης. Από εκεί ξεκίνησε η συζήτηση για την ψηφιακή κυριαρχία και πρωτοβουλίες όπως το EuroStack.
Η λέξη όμως σκεπάζει δύο διαφορετικά πράγματα. Στη μία εκδοχή, κυριαρχία σημαίνει ανταγωνιστικότητα: ευρωπαϊκό κεφάλαιο που θέλει τη δική του υποδομή, με ευρωπαϊκές επιδοτήσεις, ώστε να μη δίνει προμήθεια στους αμερικανούς ανταγωνιστές του. Για όποιον εργάζεται, το πρακτικό αποτέλεσμα αυτής της εκδοχής είναι ότι αλλάζει η έδρα της εταιρείας που εισπράττει. Στην άλλη, κυριαρχία σημαίνει δημοκρατικό έλεγχο: ποιος αποφασίζει πώς λειτουργεί η υποδομή πάνω στην οποία δουλεύουμε και μαθαίνουμε. Η αλλαγή ιδιοκτήτη δεν απαντά σε αυτό.
Εμένα με ενδιαφέρει η δεύτερη εκδοχή. Ευρωπαίοι ιδιοκτήτες στη θέση των αμερικανών δεν είναι ζητούμενο.

Από πού βγαίνει η αξία

Ένα ερώτημα λείπει σχεδόν πάντα από τη δημόσια συζήτηση: από πού βγαίνει η αξία που παράγουν αυτά τα συστήματα.
Βγαίνει από δουλειά. Από κείμενα, εικόνες, κώδικα και μεταφράσεις που έφτιαξαν εκατομμύρια άνθρωποι και χρησιμοποιήθηκαν ως υλικό εκπαίδευσης χωρίς να ερωτηθεί και χωρίς να αποζημιωθεί κανείς. Βγαίνει και από μια πιο συγκεκριμένη δουλειά, που σπάνια συζητιέται: δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι, κυρίως στον παγκόσμιο Νότο, επισημειώνουν δεδομένα και ελέγχουν περιεχόμενο με όρους που καμία εταιρεία δεν βάζει στα δελτία τύπου της. Οι ερευνητές της συνεργατικής ψηφιακής οικονομίας τη λένε αόρατη εργασία και τη θεωρούν τη βάση όλης της κατασκευής.
Αξία που παράγεται συλλογικά και ιδιοποιείται ατομικά. Ο μηχανισμός είναι παλιός, άλλαξαν η κλίμακα και η ταχύτητα. Κι επειδή είναι παλιός, έχουμε απέναντί του εργαλεία που τα έχουμε ήδη δοκιμάσει.

Το στενό σημείο

Στις δεκαετίες του 1930 και του 1940, κτηνοτρόφοι του Ασπροπύργου έφτιαξαν τον Συνεταιρισμό Αγελαδοτρόφων, που εξελίχθηκε στη συνεταιριστική βιομηχανία γάλακτος ΑΣΠΡΟ και κράτησε κυρίαρχη θέση στην εγχώρια αγορά για πάνω από είκοσι χρόνια. Γιατί μπαίνει ένας κτηνοτρόφος σε συνεταιρισμό; Το γάλα που παράγεται κάθε πρωί περνάει από ψύξη, μεταποίηση, μεταφορά και τιμολόγηση πριν φτάσει σε αγοραστή, και όποιος ελέγχει αυτά τα στάδια ελέγχει πόσο μένει τελικά σε εκείνον που το παρήγε. Δεν ήταν επιχειρηματική καινοτομία αυτό. Ήταν κομμάτι ενός κινήματος, μαζί με τα σωματεία και τους αγροτικούς συλλόγους.
Η δομή του προβλήματος παραμένει η ίδια σήμερα. Πολλοί μικροί παραγωγοί αξίας, ένα στενό σημείο απ’ όπου πρέπει να περάσουν όλοι, και λίγοι που το κατέχουν. Άλλαξε το ποιο είναι το στενό σημείο: από το παστεριωτήριο πήγαμε στο υπολογιστικό νέφος, στα δεδομένα και στα μοντέλα.

Πού χάνεται ο συνεταιρισμός

Οφείλω να πω και το άλλο μισό, γιατί αλλιώς θα το πει κάποιος άλλος και θα έχει δίκιο.
Το 2018 η Ελλάδα απέκτησε θεσμικό πλαίσιο για τις ενεργειακές κοινότητες. Πολίτες, δήμοι και συνεταιρισμοί θα γινόταν από κοινού ιδιοκτήτες της παραγωγής ενέργειας. Πέντε χρόνια αργότερα, ο νόμος 5037/2023 κατάργησε τη σύσταση νέων κοινοτήτων εκείνου του τύπου και δημιούργησε δύο νέες νομικές μορφές, με δηλωμένο σκοπό να θεραπεύσει τη στρεβλή χρήση του προηγούμενου πλαισίου. Σήμερα, κατά την ανάλυση του Δικτύου Ενεργειακής Πολιτικής, μεγάλο μέρος της ενεργού ισχύος έχει περάσει σε επενδυτικά σχήματα και μεγάλες εταιρείες, ενώ η αυτοπαραγωγή παραμένει μικρό κλάσμα του συνόλου. Δώσαμε δηλαδή στον συνεταιρισμό νομική μορφή και το κεφάλαιο τη χρησιμοποίησε καλύτερα από εμάς.
Δεν το γράφω εναντίον της συλλογικής ιδιοκτησίας. Το γράφω επειδή η συλλογική ιδιοκτησία δεν προστατεύεται από τις προθέσεις όσων την επικαλούνται, αλλά από όρους που μπαίνουν στο καταστατικό και φυλάσσονται με πείσμα: ποιος μπορεί να γίνει μέλος, πώς μεταβιβάζονται οι μερίδες, ποιος ελέγχει την έξοδο από το σχήμα, τι γίνεται το πλεόνασμα, ποιος κρατά την τεχνική γνώση. Όποιος προτείνει συνεργατικά σχήματα χωρίς απάντηση σε αυτά τα πέντε, προτείνει ένα κέλυφος.

Τι προτείνω

Δεν προτείνω να φτιάξει η Ελλάδα δικό της θεμελιώδες μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης. Θα ήταν σπατάλη πόρων που δεν διαθέτουμε, για αποτέλεσμα που δεν θα χρειαζόταν κανείς.
Ο Συνεταιρισμός Αγελαδοτρόφων δεν έφτιαξε αγελάδες. Ασχολήθηκε με το σημείο απ’ όπου έπρεπε να περάσει το γάλα. Το αντίστοιχο σήμερα βρίσκεται εκεί όπου η αξία μπορεί ακόμη να κρατηθεί εδώ: στα δεδομένα που παράγουν οι επιχειρήσεις, οι αγρότες και οι δημόσιες υπηρεσίες μας, στις εφαρμογές που χτίζονται πάνω τους, στις δεξιότητες, και στη διαπραγματευτική δύναμη που έχουν είκοσι μικρές επιχειρήσεις μαζί και δεν έχει καμία μόνη της.
Δεν ισχυρίζομαι ότι η ρύθμιση είναι περιττή. Ισχυρίζομαι ότι μια ρύθμιση χωρίς αλλαγή στην ιδιοκτησία μοιράζει κόστος συμμόρφωσης και αφήνει την εξουσία εκεί που τη βρήκε. Από τις 2 Αυγούστου και μετά πρέπει να γνωρίζουμε πότε μιλάμε σε μηχανή. Το ποιανού είναι η μηχανή δεν θα το μάθουμε από εκεί.
Αν διαφωνείτε, γράψτε μου στο info@tsingos.org . Με ενδιαφέρουν ιδιαίτερα οι αντιρρήσεις.

Πηγές
– Για τον Κανονισμό και τις μεταθέσεις των προθεσμιών, η πορεία της νομοθετικής διαδικασίας στο Legislative Train Schedule του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (https://www.europarl.europa.eu/legislative-train/package-digital-package/file-digital-omnibus-on-ai), το αναλυτικό χρονοδιάγραμμα των νέων ημερομηνιών από την Covington (https://www.insideprivacy.com/artificial-intelligence/eu-ai-act-update-timeline-relief-targeted-simplification-and-new-prohibitions/) και η επιβεβαίωση ότι η 2 Αυγούστου 2026 παραμένει ενεργή ημερομηνία συμμόρφωσης για τη διαφάνεια, από την Gibson Dunn (https://www.gibsondunn.com/eu-ai-act-omnibus-agreement-postponed-high-risk-deadlines-and-other-key-changes/).
– Για την ψηφιακή κυριαρχία και το EuroStack, δύο κείμενα της Ανοιχτής Διακυβέρνησης και της ΕΕΛΛΑΚ: «Ανακτώντας την Ψηφιακή Κυριαρχία της Ευρώπης» (https://opengov.ellak.gr/2025/11/27/reclaiming-europes-digital-sovereignty/) και «Ψηφιακή κυριαρχία με ανοιχτά πρότυπα και ανοιχτό λογισμικό» (https://opengov.ellak.gr/2026/06/19/psifiaki-kiriarchia-me-anichta-protipa-ke-anichto-logismiko/).
Για τη συνεργατική ψηφιακή οικονομία και την αόρατη εργασία, το πρόγραμμα Cooperative AI του Platform Cooperativism Consortium (https://platform.coop/events/cooperativeai/) και οι τρέχουσες μελέτες του Institute for the Cooperative Digital Economy για συνεταιριστικά κέντρα δεδομένων και συνεταιρισμούς πλατφόρμας (https://platform.coop/blog/news-from-the-institute/).
Για τις ενεργειακές κοινότητες, το θεσμικό πλαίσιο όπως το παρουσιάζει το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (https://ypen.gov.gr/energeia/ape/eidika-themata/energeiakes-koinotites/), η ανάλυση του Δικτύου Ενεργειακής Πολιτικής για την κατάσταση του 2026 (https://news.b2green.gr/73918/) και μια παρουσίαση των αλλαγών του ν.5037/2023 (https://solarway.gr/koinotites-ananewsimis-energeias-energeiakes-koinotites-politwn/). Για το ίδιο το κείμενο του νόμου, ΦΕΚ 78Α/28-3-2023.